Sanal Para Ve Kripto Paraların İslam’daki Hükmü Nedir?

İslam fıkhında bir şeyin “mal” olarak kabul edilebilmesi için belirli şartları taşıması gerekmektedir. Mal, fıkıh literatüründe “insan tabiatının meylettiği, ihtiyaç anında saklanabilen ve faydalanılması mümkün olan her şey” olarak tanımlanır. Bir varlığın mal olabilmesi için öncelikle maddi bir değer taşıması, hukuken sahiplenilebilir olması ve mübah (helal) yollarla elde edilmesi ve kullanılması esastır.

Malın Fıkhi Tanımı ve Şartları

• Bir varlığın mal sayılabilmesi için, insanlar arasında bir değer ifade etmesi ve alınıp satılabilir nitelikte olması gerekir. Bu, onun bir mübadele aracı veya biriktirilebilir bir değer olmasının temelidir.
• Malın aynı zamanda meşru bir yolla elde edilmiş ve kullanılıyor olması İslam hukukunun vazgeçilmez bir şartıdır. Kur’an-ı Kerim’de şöyle buyrulur: “Ey iman edenler! Mallarınızı aranızda haksız yollarla yemeyin. Ancak karşılıklı rıza ile yapılan ticaretle yiyebilirsiniz.” (Nisa, 4/29). Bu ayet, malların meşruiyetini ve rızaya dayalı ticareti vurgulamaktadır.
• Bir diğer ayette ise “Mallarınızı aranızda batıl yollarla yemeyin ve bile bile günaha girerek insanların mallarından bir kısmını yemek için onları hâkimlere (rüşvet olarak) vermeyin.” (Bakara, 2/188) buyrularak, haksız kazanç ve meşru olmayan yollarla mal edinme kesinlikle yasaklanmıştır.

Paranın Temel Fonksiyonları ve İslam’daki Yeri

Para, İslam iktisat sisteminde temel olarak üç ana fonksiyona sahiptir: mübadele aracı, değer ölçüsü ve değer saklama aracı. Tarih boyunca İslam toplumlarında altın dinar ve gümüş dirhem bu fonksiyonları yerine getirmiştir. Modern dönemde ise devlet güvencesi altındaki itibari paralar, bu fonksiyonları yerine getirdikleri için fıkhen kabul görmüştür.

• Paranın mübadele aracı olabilmesi için, genel kabul görmesi, istikrarlı bir değere sahip olması ve kolayca bölünebilir olması gerekir.
• Değer saklama aracı olarak işlev görebilmesi için ise, değerini zaman içinde büyük ölçüde koruyabilmesi, yani aşırı değer kaybına uğramaması beklenir.
• İslam fıkhında paranın spekülasyon aracı olmaktan ziyade, gerçek ekonomik faaliyetleri ve ticareti kolaylaştıran bir araç olması esastır.

Kripto Paraların Fıkhi Değerlendirme Esasları

Kripto paralar, merkezi bir otoriteye bağlı olmayan, dijital olarak şifrelenmiş ve blok zinciri teknolojisiyle takip edilen sanal varlıklardır. Bu yapıları itibarıyla, klasik İslam fıkhındaki para ve mal tanımlarına doğrudan uymayan bazı özellikler taşımaktadırlar.

Değer Kaynağı, İtibariyet ve Belirsizlik (Gharar)

Kripto paraların fıkhi açıdan değerlendirilmesinde en önemli hususlardan biri, değer kaynakları ve itibariyetleridir. Geleneksel paralar, ya altın/gümüş gibi kıymetli madenlere dayalı bir iç değere sahiptir ya da devletin güvencesi ve zorunlu tedavül yetkisi ile bir itibari değere sahiptir. Kripto paraların büyük çoğunluğu ise bu türden bir iç değere veya devlet güvencesine sahip değildir. Değerleri, genellikle arz-talep dengesi ve kullanıcıların ona atfettiği soyut bir itibardan ibarettir.

• Bu durum, kripto paraların değerinin son derece dalgalı ve öngörülemez olmasına yol açmaktadır. Aşırı oynaklık ve ani değer kayıpları riski, İslam hukukunda yasaklanan “gharar” (aşırı belirsizlik, aldatma riski) unsurlarını barındırmaktadır. Hz. Peygamber (s.a.v.), alışverişlerde aşırı belirsizliği (gharar) yasaklamıştır (Müslim, Büyû’, 4). Zira bu tür belirsizlikler, taraflardan birinin haksız kazanç elde etmesine veya ciddi zarara uğramasına neden olabilir.
• Kripto paraların değeri, manipülasyona ve spekülatif hareketlere açık olması nedeniyle, fıkhen güvenilir bir mübadele aracı veya değer saklama aracı olmaktan uzaktır. Bu durum, malın temel şartlarından olan istikrar ve güvenilirlik ilkesine aykırılık teşkil etmektedir.

Kripto Paraların Spekülatif Yapısı ve Gerçek Ekonomik Değer Üretimi

Kripto paralar, genellikle gerçek ekonomik faaliyetleri ve üretimi desteklemekten ziyade, al-sat işlemleriyle kısa vadede yüksek kazanç elde etme amacı güden spekülatif yatırımlar için kullanılmaktadır. İslam hukuku, ticareti ve emeğe dayalı kazancı teşvik ederken, aşırı risk içeren ve topluma somut bir fayda sağlamayan spekülatif işlemleri hoş karşılamaz.

• Kur’an-ı Kerim’de “Allah alışverişi helal, faizi ise haram kılmıştır.” (Bakara, 2/275) buyrularak, meşru ticaret ile haksız kazanç arasındaki fark açıkça belirtilmiştir. Kripto paraların spekülatif ticareti, gerçek bir mal veya hizmet üretimine dayanmadığı ve değerinin büyük ölçüde belirsizlik üzerine kurulu olduğu için, bu ayetin ruhuna aykırı düşebilecek unsurlar taşımaktadır.
• Fıkıh kaidelerine göre, bir varlığın para olabilmesi için, sadece bir mübadele aracı olmakla kalmayıp, aynı zamanda toplumda genel bir kabul görmesi ve ekonomik istikrara katkıda bulunması da beklenir. Kripto paraların bu özellikleri tam olarak sağlamaması, onların fıkhen para hükmünde değerlendirilmesini zorlaştırmaktadır.

Sanal ve Kripto Paraların İslam Hukukundaki Genel Hükmü

Yukarıda zikredilen ayetler ve hadisler ışığında, İslam hukukunun mal ve paraya yüklediği temel şartlar ile kripto paraların mevcut özellikleri karşılaştırıldığında, genel bir hükme varmak mümkündür.

• Kripto paraların, değerlerinin sabit ve istikrarlı olmaması, aşırı oynaklık göstermeleri ve bu nedenle içerdiği yüksek “gharar” (aşırı belirsizlik) unsuru, onları fıkhen meşru bir mübadele aracı veya değer saklama aracı olmaktan çıkarmaktadır.
• Arkasında somut bir karşılığın veya devlet güvencesinin bulunmaması, onları spekülasyona açık hale getirmekte ve gerçek ekonomik faaliyetlere katkıda bulunmaktan ziyade, riskli kazanç kapısı olarak kullanılmasına yol açmaktadır.
• Bu nedenlerle, sanal ve kripto paraların alım-satımının ve bunlarla yapılan işlemlerin İslam fıkıh prensipleri açısından caiz olmadığı, yani uygun görülmediği net olarak belirtilmektedir. Zira bu tür işlemler, malın meşruiyetini, paranın istikrarını ve ticaretteki adaleti zedeleyen unsurlar taşımaktadır.

Bu keskin hükmün ardındaki hikmetleri daha iyi kavramak ve yaygın bazı yanlış anlaşılmaları gidermek adına, konuyu İslam fıkhının temel dinamikleri ve genel ahlak prensipleri çerçevesinde daha derinlemesine incelemek elzemdir. Zira İslam, her alanda olduğu gibi iktisadi hayatta da bireyin ve toplumun menfaatini gözeten, adaleti ve istikrarı esas alan bir yaklaşım benimser.

İslam Fıkhında Mal ve Paranın Niteliği

İslam hukukunda bir değerin “mal” olarak kabul edilebilmesi için bazı şartlar aranır. Malın, şer’an mütekavvim (değerli) olması, yani hukukun koruması altında bulunması ve meşru bir menfaate hizmet etmesi gerekir. Para ise, asıl itibarıyla bir mübadele aracıdır; kendisi için değil, mal ve hizmet alışverişini kolaylaştırmak amacıyla var olan bir vasıtadır. Onun değeri, temsil ettiği alım gücünden gelir ve bu gücün istikrarlı olması beklenir.

• Yanlış Bilinen: Bazıları, kripto paraların arkasındaki teknolojiye (blockchain) vurgu yaparak, bunun bir “yenilik” olduğunu ve İslam’ın yeniliklere karşı olmadığını ileri sürebilir.
• Düzeltme: İslam, insanlığın faydasına olan her türlü yeniliği teşvik eder. Ancak bu yeniliklerin, İslam’ın temel ahlaki ve hukuki prensiplerine uygun olması şarttır. Bir teknolojinin varlığı, onunla yapılan her işlemin helal olduğu anlamına gelmez. Kripto paraların arkasındaki teknoloji ne kadar ileri olursa olsun, eğer bu paraların kendisi, fıkıh prensiplerine (spekülasyon, belirsizlik, kumar benzeri yapı) aykırıysa, kullanımı caiz olmaz. Teknoloji bir araçtır; önemli olan, bu aracın hangi amaçla ve hangi sınırlar içinde kullanıldığıdır.
• Yanlış Bilinen: Geleneksel (fiat) paraların da devlet güvencesi dışında bir karşılığı olmadığı, dolayısıyla kripto paralarla benzerlik taşıdığı iddia edilebilir.
• Düzeltme: Geleneksel paralar, her ne kadar altın veya gümüş gibi bir metaya doğrudan endeksli olmasa da, arkasında bir devletin ekonomik ve siyasi güvencesi, merkez bankasının para politikaları, yasal düzenlemeler ve vergilendirme yetkisi bulunur. Bu durum, paraya istikrar kazandırır ve onu bir mübadele aracı olarak güvenilir kılar. Kripto paralar ise merkezi bir otoriteden yoksundur; değerleri tamamen arz-talep dengesine ve spekülatif beklentilere bağlıdır, bu da onları aşırı volatil ve belirsiz kılar. Bu yüzden, geleneksel paralarla kripto paralar arasında temel bir fark vardır.

Gharar ve Meysir İlkesi: Aşırı Belirsizlik ve Kumar Yasağı

İslam fıkhı, ticari işlemlerde “gharar”ı (aşırı belirsizlik, aldanma riski) ve “meysir”i (kumar, haksız kazanç) kesinlikle yasaklar. Kripto paraların yapısı, bu iki yasağı ihlal eden önemli unsurlar barındırır:

• Gharar: Kripto paraların değeri, kısa süre içinde tahmin edilemez derecede büyük dalgalanmalar gösterebilir. Bu durum, alım-satım yapan taraflar için aşırı bir belirsizlik ve ciddi aldanma riski taşır. Gelecekteki değerine dair somut bir dayanak olmaksızın yapılan bu işlemler, İslam’ın ticarette aradığı şeffaflık ve öngörülebilirlik ilkesine aykırıdır.
• Meysir: Kripto paraların büyük bir kısmının, gerçek bir ekonomik değere veya faaliyete dayanmadan, sadece fiyat artışı beklentisiyle alınıp satılması, onları bir nevi kumar aracı haline getirmektedir. Kişilerin emek ve üretimden ziyade, şansa ve spekülatif tahminlere dayalı olarak kolay ve hızlı yoldan zengin olma arzusu, meysir ruhunu taşır. İslam, helal kazancı ve üretimi teşvik ederken, kumar benzeri yollarla haksız kazancı yasaklar.

Helal Kazanç ve Toplumsal Adalet Vurgusu

İslam, rızkın helal yollardan kazanılmasını emreder ve kazancın bereketiyle birlikte gelmesini önemser. Helal kazanç, kişinin emeği, alın teri, üretimi veya meşru ticari faaliyetler sonucunda elde ettiği gelirdir. Kripto paralarla yapılan işlemlerin spekülatif doğası, çoğu zaman gerçek bir katma değer üretmekten uzaktır ve toplumda adil olmayan bir servet dağılımına yol açma potansiyeli taşır. Ayrıca, bu tür işlemlerin kara para aklama, terör finansmanı gibi yasa dışı faaliyetlerde kullanılma riski de, İslam’ın toplumsal adaleti ve kamu düzenini koruma prensipleriyle çelişir.

Müslüman bir bireyin kazancı, sadece kendisi için değil, ailesi, toplumu ve nihayetinde Allah rızası için bir vesiledir. Bu nedenle, kazanç yollarının meşru, şeffaf ve adil olması büyük önem taşır. Kripto paraların mevcut yapısı itibarıyla taşıdığı riskler, belirsizlikler ve spekülatif unsurlar, helal kazanç ilkesiyle ve toplumsal adaletin ruhuyla bağdaşmamaktadır.

Sonuç olarak, İslam fıkhı, bireylerin mallarını korumayı, ticarette adaleti sağlamayı ve toplumu zararlı spekülasyonlardan uzak tutmayı hedefler. Sanal ve kripto paraların mevcut özellikleri, bu yüce hedeflerle uyumlu değildir. Müminler, rızıklarını helal ve temiz yollardan kazanmaya özen göstermeli, Allah’ın bereketini arayışta olmalı ve geçici dünya menfaatleri uğruna şüpheli veya haram yollara tevessül etmekten kaçınmalıdır. Unutulmamalıdır ki, gerçek zenginlik, malın çokluğunda değil, kalbin huzurunda ve kazancın bereketindedir. Allah Teâlâ, bizlere helal ve tayyib olanla yetinmeyi nasip etsin.